الخطوط العريضةAna Hatlar

Yazılar · 01

Takrîb tartışması ve kitabın yazıldığı ortam

Kahire'de 1947'de kurulan Dâru't-Takrîb'den Şeltût fetvasına, risalenin karşı çıktığı hareketin kısa hikâyesi.

Muhibbüddîn el-Hatîb'in risalesi, kendi başına doğmuş bir kitap değildir. Kahire'de on yılı aşkın süredir yürüyen bir yakınlaştırma çalışmasına verilmiş bir karşılıktır. Kitabı anlamak için önce bu çalışmayı tanımak gerekir.

Dâru't-Takrîb'in kuruluşu

1947'de İranlı Şiî âlim Muhammed Takî el-Kummî, Kahire'de Dâru't-Takrîb beyne'l-Mezâhibi'l-İslâmiyye (İslâm Mezheplerini Yakınlaştırma Merkezi) adıyla bir kurum kurdu. Kurucuları arasında Ezher'in önde gelen âlimleri de vardı. Bunların en tanınmışı, daha sonra Ezher Şeyhi olacak olan Mahmûd Şeltût'tur. Kurum 1949'dan itibaren Risâletü'l-İslâm adlı bir dergi çıkardı.

Amaç, mezheplerin birbirini kendi kaynaklarından tanıması ve aralarındaki düşmanlığın azaltılmasıydı. Bu amaçla Sünnî ve Şiî yazarların makaleleri aynı dergide yayımlandı.

Şeltût fetvası

1959'da Ezher Şeyhi Mahmûd Şeltût, Ca'ferî İsnâaşerî mezhebinin, dört Sünnî mezhep gibi, kendisine göre ibadet edilmesi caiz bir mezhep olduğunu bildiren meşhur fetvasını yayımladı. Ardından Ezher'in ders programlarına mukayeseli fıkıh dersleri girdi. Hatîb'in risalesinde "Ezher takrîb fikrini benimsedi" ve "bu dersin Ezher'in programına konması" diye eleştirdiği gelişmeler bunlardır.

Hatîb'in itirazı

Hatîb, takrîb fikrine ilkesel olarak değil, bu çalışmanın yürütülüş biçimine ve bunun Şiî tarafta bir karşılığı olmadığına itiraz eder. Ona göre:

  • Merkez yalnızca Sünnî bir başkentte kurulmuş, Tahran, Kum veya Necef'te bir benzeri açılmamıştır.
  • Ezher Şiî fıkhını okuturken Necef'te Sünnî fıkıh okutulmamaktadır.
  • Ayrılık fürûda değil usuldedir; usulde anlaşılmadan fürû ile uğraşmak boşunadır.
  • Takiyye anlayışı, karşı tarafın beyanlarına güvenmeyi zorlaştırır.

Risale kısa sürede pek çok baskı yaptı ve sonradan başka dillere de tercüme edildi.

Merkezin sonu

Takrîb hareketi Mısır'da 1960'larda siyasî şartların değişmesiyle zayıfladı. Müellif biyografisinde de geçtiği üzere Risâletü'l-İslâm dergisi 1392 (1972) yılında 60. sayısıyla yayınını durdurdu. Yakınlaştırma fikri ise daha sonra başka kurumlar eliyle sürdürüldü. 1990'da Tahran'da kurulan el-Mecmau'l-Âlemî li't-Takrîb (Dünya Mezhepleri Yakınlaştırma Meclisi) bunlardan biridir.

Bugün okurken

Risale, takrîbin karşıtlarının en çok başvurduğu metinlerden biri olmaya devam ediyor. Takrîb taraftarları ise onu, iki tarafın en sert rivayetlerini öne çıkaran bir polemik metni olarak görür. Her iki bakış da bu tarihî ortam içinde okunduğunda daha iyi anlaşılır.