1303–1389 h. · 1886–1969 m.
Muhibbüddîn el-Hatîb
مُحِبّ الدِّين الخَطِيب
- 1886Dımaşk'ta doğdu.
- 1906Beyrut'ta orta tahsilini bitirip İstanbul'a gitti; Arap Uyanışı Cemiyeti'ni kurdu.
- 1908Meşrutiyetin ilânıyla Dımaşk'a döndü.
- 1909Kahire'ye gitti, el-Müeyyed gazetesinde çalıştı.
- 1913Reşîd Rızâ'nın Da've ve İrşâd Medresesi'nde ders verdi.
- 1916Mekke'de el-Kıble gazetesini çıkardı.
- 1918Dımaşk'ta el-Âsıme gazetesinin başına geçti.
- 1920Fransız işgali üzerine Kahire'ye yerleşti; Selefiyye Matbaası'nı kurdu.
- 1947Kahire'de Dâru't-Takrîb kuruldu; Hatîb buna karşı yazdı.
- 196930 Aralık'ta Kahire'de vefat etti.
Muhibbüddîn el-Hatîb (1303–1389 h. / 1886–1969 m.)
Muhibbüddîn b. Ebi’l-Feth Muhammed b. Abdülkādir b. Sâlih el-Hatîb; nesebi Abdülkādir-i Geylânî el-Hasenî’ye ulaşır. İslâm âleminin büyük kalem erbabındandır. Dımaşk’ta doğdu; orada ve Âsitâne’de (İstanbul) tahsil gördü. 1324 hicrî yılında Dımaşk’ta “en-Nehdatü’l-Arabiyye” (Arap Uyanışı) adıyla kurulan cemiyetin kurucuları arasında yer aldı; Doktor Salâhaddin el-Kāsımî de bu cemiyetin âzâlarındandı. Sonra San’â’ya gitti; orada Türkçeden tercümeler yaptı ve bazı mekteplerinde hizmet etti. Osmanlı’da Meşrutiyet ilân edilince (1908) Dımaşk’a döndü. Ardından Âsitâne’yi ziyaret etti; oradan Kahire’ye yöneldi (1909) ve el-Müeyyed gazetesinin yazı kadrosunda çalıştı. Birinci Cihan Harbi’nin başlarında Arap cemiyetlerinden biri onu Arap emîrleriyle irtibat kurmak üzere vazifelendirdi; İngilizler onu Basra’da yedi ay hapsettiler. Mekke’de Arap İsyanı ilân edilince (1916) oraya gitti ve el-Kıble gazetesini çıkardı; Türkler onu gıyabında idama mahkûm ettiler. Osmanlılar Dımaşk’tan çekilince oraya döndü (1918) ve el-Âsıme gazetesinin idaresini üstlendi. Fransızların (1920’de) şehre girmesinden sonra oradan ayrılıp Kahire’ye yerleşti; el-Ehrâm gazetesinde muharrir olarak çalıştı, ez-Zehrâ ve el-Feth adlı iki mecmuasını neşretti. “Cem’iyyetü’ş-Şübbâni’l-Müslimîn”in (Genç Müslümanlar Cemiyeti) ilk kurucuları arasında yer aldı. Altı yıl boyunca Mecelletü’l-Ezher’in yazı işlerini yürüttü. “el-Matbaatü’s-Selefiyye”yi ve onun kütüphanesini kurdu; böylece İslâm mirasına ait pek çok eserin neşrine nezaret etti.
Kendi telif ettiği eserlerden şunlar neşredilmiştir: Arap Yarımadasında İnsan Dalgalarının Yönü, Endülüs’te Zehrâ Şehrinin Tarihi, Hıttîn Savaşının Hatırası, el-Ezher: Dünü, Bugünü ve Islâha Duyulan İhtiyaç, İslâm’da İlk Nesil (er-Raîlü’l-Evvel) ve küçük cüzlerden oluşan, on üç cüzü yayımlanmış geniş bir külliyat olan el-Hadîka. Türkçeden de kitaplar tercüme etmiştir; Serâiru’l-Kur’ân bunlardandır. Kütüphanesi, çoğu nâdir eserlerden oluşan yaklaşık yirmi bin cilt basılı kitabı ihtiva ediyordu.
(Ziriklî’nin el-A’lâm adlı eserinden nakledilmiştir.)
[Arapça Ansiklopedi’de (Vikipedi) ise şu bilgiler yer almaktadır:]
Muhibbüddîn b. Ebi’l-Feth b. Abdülkādir b. Sâlih b. Abdürrahîm b. Muhammed el-Hatîb’in ailesinin aslı Bağdat’tandır ve Şeyh Abdülkādir-i Geylânî’nin soyundandır. Aile Şam diyarında Hama’ya hicret etmiş; bir kolu “Azrâ” köyüne, bir kısmı da Dımaşk’a göç etmiştir.
Doğumu ve Ailesi
Allâme Muhibbüddîn el-Hatîb, 1303 hicrî yılının yedinci ayında (1886 m.) Dımaşk’ın Kaymeriyye mahallesinde dünyaya geldi.
Babası: Şeyh Ebu’l-Feth el-Hatîb, Dımaşk’ın ileri gelenlerindendi. Zâhiriyye Kütüphanesi’nin emîni idi; Emevî Camii’nde ders ve vaaz vazifesini üstlenmişti. Muhtasaru Târîhi İbn Asâkir, Muhtasaru Teysîri’t-Tâlib ve Şerhun li’l-Avâmil gibi birçok eseri vardır.
Annesi: Seyyide Âsiye bint Muhammed el-Cellâd; babası Dımaşk’ın ziraat arazisi sahiplerindendi.
Yetişmesi
Din, ahlâk ve ilim sahibi bir ailede yetişti. Annesi fazilet sahibi, sâliha bir hanımdı; hac farîzasından Şam Mahmili kafilesiyle dönerken Mekke ile Medine arasındaki çölde semûm rüzgârına tutularak vefat etti —Allah ona rahmet eylesin—. Annesinin ruhunu teslim ettiği anda Muhibbüddîn henüz küçük bir çocuk olarak onun kucağındaydı. Ana şefkatinin yerini doldurmak için babası onu himayesine aldı. Hac yolculuğundan Dımaşk’a dönünce babası onu yedi yaşında Terakkî Nümûne Mektebi’ne verdi; buradan ibtidâî tahsili “pekiyi” derecesiyle tamamladı. Sonra Mekteb-i Anber’e girdi; bir yıl sonra da babası vefat etti.
İlim Tahsili
Ailesi onun mektebi bırakmasını uygun gördü; o da mektebi bırakıp âlimlerin meclislerine devam etti. O sıralarda Şeyh Tâhir el-Cezâirî, Şam diyarındaki kütüphanelerin ve mekteplerin müfettişi olarak Dımaşk’tan uzaktaydı. Döndüğünde —kendisiyle Ebu’l-Feth el-Hatîb arasında yakın bir dostluk, muhabbet ve kardeşlik bağı vardı— Muhibbüddîn’in babasının vefatını öğrenince onu himayesine aldı, ona şefkat gösterdi ve ilmin kaynağından kana kana içsin, pınarlarından doyasıya nasiplensin diye onu ilme yöneltti. Onun gönlüne şunları ekti:
- Arap-İslâm mirasını okuma sevgisi,
- Allah’a davet sevgisi,
- Arapları, İslâm’ın risaletini taşıyacak güce kavuşmaları için uyandırma gayreti; zira onlar İslâm’ın özüdür.
Bu sebeple Allâme Muhibbüddîn el-Hatîb, “İslâm’ımı ve Arap oluşumu bu şeyhten öğrendim” derdi. Hocası Cezâirî, Muhibbüddîn’in Zâhiriyye Kütüphanesi’nde babasının yerine geçmesi için gayret gösterdi; rüşd yaşına erişinceye kadar yerine bir vekil bakacaktı. Bu bekleme müddetince talebesi için Şeyhülislâm İbn Teymiyye ve onun gibi âlimlerin eserlerinden yazmalar seçer ve onları istinsah etmesini isterdi. Muhibbüddîn bu işten iki yönden istifade etti:
- İlmî kültürü genişledi, ilimde derinleşti; bilhassa Şeyhülislâm İbn Teymiyye’nin ve onun Selefî mektebinin eserlerinden faydalanarak bid’atlardan, hurafelerden ve evhamdan arınmış bir İslâm’ı tanıma imkânı buldu.
- Vaktini hayırla değerlendirdi ve istinsah ücretinden faydalandı.
- Şeyh Cezâirî talebesini yeniden Mekteb-i Anber’e girmeye yönlendirdi.
- Ona Ahmed en-Nüveylâtî, Cemâleddîn el-Kāsımî ve Muhammed Ali Müslim gibi âlimlerin meclislerine devam etmesini tavsiye etti; bu âlimlerin Abdullah Paşa el-Azm Medresesi’nde odaları vardı.
Bu erken dönemde Muhibbüddîn el-Hatîb’in ilmî tefekkür ufukları açıldı. Mektepte okuduğu kevnî (tabiat) ilimlerinden istifade etti; buna Zâhiriyye Kütüphanesi’ndeki aralıksız mütalaalarını ve devrinin büyük mecmuaları olan el-Muktataf, el-Hilâl ve ed-Diyâ’yı takibini ekledi. Bu devrede hocası Cezâirî’nin fikirlerini yayıyor, ilmî makaleler ve Türkçeden Arapçaya tercüme ettiği edebî parçalar yazarak bunları Beyrut’taki Semerâtü’z-Zamân gazetesine gönderiyordu.
İlmî ve Davet Yolculukları
Hatîb, 1906’da Beyrut’ta orta tahsilini tamamladıktan sonra hilâfet merkezine, o gün “Âsitâne” diye bilinen İslâmbol’a, yani Kostantıniyye’ye gitti ve Edebiyat ile Hukuk mekteplerine kaydoldu. Arap gençlerinin ve ilim talebelerinin yoğun olduğu bir mahallede ikamet etti ve orada şaşılacak bir durumla karşılaştı: Arap talebeler kendi dillerinin kaidelerini, imlâsını ve edebiyatını bilmiyor, aralarında Türklerin diliyle konuşuyorlardı. Bunun üzerine Şeyh Muhibbüddîn el-Hatîb Arap gençlerinden bir zümre seçti ve onları Arap dilini öğrenmenin zaruretine ikna etti. Dostu Emîr Ârif eş-Şihâbî ile birlikte bu gençlere kendi dillerini öğretmeyi kararlaştırdılar. Bir müddet sonra “Cem’iyyetü’n-Nehdati’l-Arabiyye”yi kurdular; dostu Allâme Muhammed Kürd Ali de onlara posta yoluyla gazeteler gönderiyordu.
Dönme Yahudilerinin tertibiyle Osmanlı hilâfetine karşı darbe yapan, halifeye yalnızca ismi bırakıp yetkiyi kendilerine alan İttihatçı Türkler, “Cem’iyyetü’n-Nehdati’l-Arabiyye”nin faaliyetlerini sezdiler; Şeyh Muhibbüddîn el-Hatîb’in odasını bastılar ve orada Arapça evrak ve gazeteler buldular. Eğer Allah, ailesiyle sıkı bağları olan bir zatı onun imdadına göndermeseydi şeyh neredeyse helâk olacaktı. İttihatçıların şeyh üzerindeki takibi şiddetlenince, üçüncü sınıfı bitirdikten sonra Âsitâne’den ayrılıp Dımaşk’a döndü.
Şeyh Yemen’de vazife almak üzere seçildi ve oraya gitti. Bu esnada Mısır’a uğrayarak hocası Tâhir el-Cezâirî ve dostu Muhammed Kürd Ali ile görüştü; fikir ve edebiyat erbabıyla da tanıştı. Yemen’e varınca Osmanlı ordusunun On Dördüncü Fırkası olan Hudeyde kumandanı Şevki Müeyyed el-Azm ile irtibat kurdu. 1908’de Osmanlı Meşrutiyeti ilân edilince Dımaşk’a döndü ve oradaki kardeşleriyle birlikte Türkleştirme hareketinin inkâr ettiği Arap haklarını talep etmeye başladı. Bu yolculuğunda Kâr el-Harc adlı mizah gazetesinin yazı kadrosuna katıldı. Hükûmet makamları gazetenin farkına varınca şeyh Beyrut’a geçti; hükûmet takibini emredince de Kahire’ye gitti ve orada el-Müeyyed gazetesinde çalıştı. 1913’te Şeyh Muhammed Reşîd Rızâ “Medresetü’d-Da’ve ve’l-İrşâd”ı kurunca Şeyh Muhibbüddîn orada ders okuttu.
Birinci Cihan Harbi patlayıp Büyük Arap İsyanı ilân edilince Şerîf Hüseyin b. Ali onu telgrafla çağırdı. O da Mekke’ye gitti, “el-Matbaatü’l-Emîriyye”yi kurdu ve Hicaz hükûmetinin sözcüsü olan el-Kıble gazetesini çıkardı. Şerîf Hüseyin, Şeyh Kâmil el-Kassâb ile birlikte dış meselelerin pek çoğunda onunla istişare ederdi. 1918’de Araplar Emîr Faysal kumandasında Dımaşk’a girince Şeyh Muhibbüddîn el-Hatîb geri döndü ve hükûmetin resmî gazetesi olan el-Âsıme’nin idaresi ve yazı işleri ona tevdi edildi.
1920’de Fransızlar Dımaşk’a girince Şeyh Muhibbüddîn Mısır’a gidip Kahire’ye yerleşti. Burada beş yıl el-Ehrâm gazetesinde muharrirlik yaptı. “el-Mektebetü’s-Selefiyye”yi ve matbaasını kurarak Selefî eserleri bastı ve bunlardan pek çoğunu neşretti. Beş yıl devam eden edebî-içtimaî bir mecmua olan ez-Zehrâ’yı çıkardı; sonra el-Feth gazetesini kurdu; ardından altı yıl Mecelletü’l-Ezher’in yazı işlerini yürüttü; daha sonra Kahire’de Genç Müslümanlar Cemiyeti’nin kuruluşuna katkıda bulundu.
Kahire’de Genç Müslümanlar Cemiyeti’nin kurulması, ilhad davetçileri, lâikler ve misyonerler arasında şiddetli bir tepki doğurdu. Onu gözetlediler ve nihayet savcılığın dikkatini, Kemal Atatürk’ü tenkit ettiği “Çocuklar Diyarında Hürriyet” başlıklı bir makalesine çektiler. Bunun üzerine tutuklandı ve bir ay hapis cezasına çarptırıldı.
Gayretleri, Mücadelesi ve İlmî Eserleri
1. Protestan misyonerlere karşı: el-Müeyyed mecmuasında Protestan misyonerlerin faaliyetlerinden pek çoğunu, onların Fransızca Revue du Monde Musulman (İslâm Âlemi Mecmuası) dergisinden nakletti ve onların kirlenmiş akılları ve elleriyle Müslümanlara karşı neler tasarlandığını ifşa etti. Bunun neticesinde, İslâm âleminde büyük yankı uyandıran el-Gâretü ale’l-Âlemi’l-İslâmî (İslâm Âlemine Yapılan Akın) adlı eser ortaya çıktı.
2. Siyonizme karşı: Şeyh, Siyonizmin tehlikelerini ilk fark eden, ondan sakındıran, onun hakikatlerini ve sırlarını açığa çıkaran âlimlerin öncülerindendi. Yahudilerin 1844’te Filistin’e ulaşma teşebbüslerini, Mehmed Ali Paşa’dan Filistin’i talep etmelerini ve 1902’de Sultan Abdülhamid ile aralarında geçenleri anlattı; el-Feth’teki makaleleri bunun sadık şahididir.
3. Fransız işgaline karşı: Şeyh Muhibbüddîn el-Hatîb, Dımaşk yakınlarındaki Meyselûn’da Fransız istilacılarına karşı koymaya hazırlanan mücahidler için para toplamak üzere teşekkül eden heyetlerin müşrifi idi.
4. İsnâaşeriyye Şîa mezhebine karşı: Şiî âlimlerden Şeyh Muhammed el-Kummî, 1368 hicrî (1947 m.) yılında Mısır’a gelerek “Dâru’t-Takrîb”i (Yakınlaştırma Merkezi) kurmayı başardı; Risâletü’l-İslâm mecmuasını çıkardı ve Zamalek’te bir daire kiraladı. Bunun maksadı, farklı İslâm mezhepleri arasında irtibat ve tanışıklık tesis etmekti.
Şeyh Muhibbüddîn el-Hatîb bu fikre şiddetle karşı çıkanlardandı. Şöyle demiştir: “Müslümanların hepsi, Dâru’t-Takrîb (Yakınlaştırma Evi) adıyla anılan Dâru’t-Tahrîb’in (Yıkım Evi) etrafından dağıldılar. Üzerinden uzun bir zaman geçti; boş odalarında rüzgârlar ıslık çalarak onu kiralayanın ölümünü haber veriyor.” Ardından, bu merkeze bağlılıklarından maddî menfaat sağlayan bazı kimseler dışında âzâlığına bağlı kalan kimsenin kalmadığını; Ehl-i Sünnet’in ihlâslı âlimlerine Râfıza dininin hakikatinin ve Râfızîlerin istediği takrîb davetinin gizli yüzünün açığa çıktığını, onların da bu merkezden ve kendilerinin de rol almaları istenen oyunlardan uzaklaştıklarını zikreder. Sonra şöyle der: “Şaşılacak tek bir şey kaldı: O mecmuada aldatıcı neşriyatın devam etmesi. Belki de idarecileri buna bir son verirler.” Bu Risâletü’l-İslâm mecmuası 17 Ramazan 1392’de, 60. sayısıyla yayın hayatına son verdi.
Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat Akidesini Yayma Gayretleri
- Şeyhülislâm İbn Teymiyye’nin eserlerini neşretmesi.
- Sahâbeyi müdafaa edip onlar hakkındaki şüpheleri reddetmesi; bu, sahâbe arasında meydana gelen fitne ve ayrılıklardan bahseden rivayetleri çürütmeye çalıştığı el-Avâsım mine’l-Kavâsım kitabını neşretmesinde açıkça görülür.
- Fethu’l-Bârî’yi İmam İbn Bâz’ın ta’likleriyle birlikte neşretmesi.
- Selefî âlim ve davetçilerle irtibat kurup onları teşvik etmesi; Şeyh Elbânî’ye yazdığı ve Âdâbu’z-Zifâf’ın mukaddimesinde yer alan mektup bunlardandır.
Vefatı
Müsteşriklere, misyonerlere, Şîaya ve lâiklere karşı araştırma, yazı ve telif ile geçen seksen üç yılın ardından, 22 Şevval 1389 (30 Aralık 1969) tarihinde Mısır’da Dokki’deki el-Kâtib Hastanesi’nde geçirdiği bir ameliyattan sonra, çalışma ve gayretle dolu bir ömrü tamamlayarak vefat etti.