الخطوط العريضةAna Hatlar

Sözlük

Kavramlar

Kitapta geçen terimlerin kısa ve tarafsız açıklamaları.

Aşere-i Mübeşşere
Hz. Peygamber'in hayattayken cennetle müjdelediği on sahâbî: Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha, Zübeyr, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkās, Saîd b. Zeyd ve Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh.
Bâb
Kapı demektir. Gaybet döneminde imam ile Şiîler arasında aracılık ettiğine inanılan elçi. Bâbîlik hareketinin kurucusu Ali Muhammed Şîrâzî de bu unvanı kullanmıştır.
Bâbîlik ve Bahâîlik
19. yüzyılda İran'da Ali Muhammed Şîrâzî'nin (ö. 1850) Mehdî'nin kapısı, sonra Mehdî olduğunu ilân etmesiyle doğan hareket. Bahâîlik bu hareketten çıkmıştır. Kitabın 30. bölümünün konusudur.
Cerh ve ta'dîl
Hadis râvilerinin güvenilirliğini değerlendiren ilim. Yazar, Mâmekānî'nin Tenkîhu'l-Makāl'ını Şiîlerin bu alandaki en kapsamlı eseri olarak anar.
Cibt ve Tâğût
Nisâ 51. âyette geçen ve put, batıl mabut diye açıklanan iki kelime. Yazar, bazı Şiî dualarda bu kelimelerin ilk iki halifeye yöneltildiğini ileri sürer.
Gaybet-i suğrâ · Gaybet-i kübrâ
Küçük gaybet: On ikinci imamın dört elçi (sefir veya bâb) aracılığıyla Şiîlerle bağ kurduğuna inanılan dönem (260–329 h.). Büyük gaybet: Bu elçilik bittikten sonra başlayıp bugüne kadar süren dönem. Yazar 24. bölümde bu inancı eleştirir.
Gulât · Gulüv
Ehl-i Beyt imamlarını beşer üstü, hatta ilâhî sıfatlarla yücelten aşırı gruplar. Yazar, eski gulâtın görüşlerinin sonradan yaygınlaştığını ileri sürer.
İbâdiyye
Hâricîlerin ılımlı kolu olarak doğan, bugün daha çok Umman'da yaşayan topluluk. Kitabın mukaddimesinde takrîbin taraflarından biri olarak anılır.
İmâmiyye · İsnâaşeriyye · Ca'feriyye
Hz. Ali ile başlayıp Muhammed el-Mehdî ile sona eren on iki imamın masum ve ilâhî tayinle belirlenmiş önderler olduğuna inanan Şiî kol. Bugün Şiîlerin büyük çoğunluğu bu koldandır. Fıkhı İmam Ca'fer es-Sâdık'a nispetle Ca'ferî diye anılır.
İsmet
Günahtan korunmuşluk. Ehl-i Sünnet bunu peygamberlere has kabul eder. İmâmiyye on iki imamı da masum sayar.
İsmâiliyye
İmameti Ca'fer es-Sâdık'tan sonra oğlu İsmâil'in soyunda sürdüren Şiî kol. Fâtımî devleti bu koldan doğmuştur.
Mehdî · Kāim
İmâmiyye'ye göre on ikinci imam Muhammed b. Hasan el-Askerî. 260/874'te gaybete girdiğine ve ahir zamanda zuhur edeceğine inanılır. Sünnî kaynaklarda da ahir zamanda gelecek bir Mehdî'den söz eden rivayetler vardır, ancak kimliği farklıdır.
Mushaf-ı Fâtıma
el-Kâfî'deki bir rivayette Hz. Fâtıma'ya ait olduğu söylenen bir kitap. Şiî âlimler bunun Kur'ân olmadığını, ilim ve haber içeren ayrı bir yazı olduğunu söyler. Yazar ise rivayeti tahrif iddiasının delilleri arasında sayar.
Nusayriyye
Adını Muhammed b. Nusayr'dan (3./9. yüzyıl) alan, bugün özellikle Suriye'de bulunan bâtınî eğilimli fırka.
Nâsıbî
Ehl-i Beyt'e düşmanlık besleyen kimse. Kitapta, bir Şiî rivayetinde bu tanımın genişletildiğine dair nakil yer alır.
Osmânî Mushaf
Hz. Osman döneminde çoğaltılıp beldelere gönderilen ve bugün okunan Mushaf'ın esası olan nüsha.
Ric'at
Mehdî'nin zuhurundan sonra, kıyametten önce bazı mü'minlerin ve zalimlerin dünyaya geri döndürüleceği inancı. Kitapta Şeyh Müfîd'in el-İrşâd'ından nakillerle anlatılır.
Râfıza
Sözlükte terk edenler demektir. Sünnî eserlerde İmâmiyye için kullanılan polemik bir addır; Şiîler bu adı kabul etmez. Kitapta birçok yerde geçer.
Tahrif
Kur'ân metninin değiştirildiği veya eksiltildiği iddiası. Kitabın en çok tartışılan konusudur. Önde gelen Şiî âlimlerin çoğu tahrifi reddeder; yazar ise bazı Şiî kaynaklardaki rivayetleri delil getirir.
Takiyye
Tehlike karşısında inancını gizleme ruhsatı. Kur'ân'daki dayanağı Âl-i İmrân 28 ve Nahl 106'dır. Sünnîler zaruret hâlinde kabul eder. İmâmiyye'de ise daha geniş bir yere sahiptir. Yazar bunu takrîbin önündeki ilk engel olarak görür.
Takrîb
Mezhepler arasında yakınlaştırma. 1947'de Kahire'de kurulan Dâru't-Takrîb ile kurumsal bir hareket hâline gelmiştir. Kitabın temel konusudur.
Tudeh Partisi
1941'de İran'da kurulan komünist parti. Yazar, 12. ve 29. bölümlerde komünizmin Irak ve İran'daki yayılışını Şiî çevrelerle ilişkilendirir. Bu, yazarın kendi yorumudur.
Usûl ve fürû
Usûl, dinin temel inanç esasları; fürû ise bunlara dayanan ayrıntı hükümlerdir. Yazar, Sünnîler ile İmâmiyye arasındaki ayrılığın fürûda değil usulde olduğunu savunur.
Velâyet ve berâet
Velâyet, Ehl-i Beyt imamlarını dost ve önder edinmek; berâet (teberrî), onların düşmanı sayılanlardan uzak durmaktır. İmâmiyye'de imanın parçası sayılır. Kitabın 21–27. bölümleri bu kavram etrafında döner.
Zeydiyye
İmam Zeyd b. Ali'ye bağlanan, ilk halifelerin hilâfetini büyük ölçüde kabul eden ve Ehl-i Sünnet'e en yakın sayılan Şiî kol. Bugün özellikle Yemen'de yaşar.